Rome — Boeggn

De wereld van Clovis: De val van Rome en de geboorte van het Westen

Sat, 25 Jan 2025 21:32:53 +0100

Jeroen Wijnendaele Ertsberg, 2024 320 blz.

Ik het al meer dan veel gezegd: als ik niet had gedaan wat ik gedaan heb, zou ik mij eigenlijk het liefst beziggehouden hebben met de periode die ze in mijn tijd nog de Donkere Middeleeuwen noemden.

De gedacht dat de wereld fundamenteel aan het veranderen is, en hoe de mensen dat toen meegemaakt hebben en proberen te kijken door het waas van tientallen generaties mythevorming en verloren gegane bronnen, ik denk niet dat er iets fijner is.

Met geschiedenis is het al zo lang als ik weet zo dat dingen die soms eeuwen "zeker" waren, eigenlijk helemaal niet zo zeker blijken te zijn. Het einde van het (West-)Romeinse Rijk is omdat ze stomgaweg alsmaar meer van de grensverdediging aan de barbaren gaven. Er waren enorme volksverhuizingen, met Goten die om de één of andere reden Ostrogoten en Visigoten werden en allemaal proper hun pijltjes volgden heel Europa door:

Dit boek gaat over de periode waar het centrale gezag van het Romeinse Rijk in West-Europa in horten en stoten verdween en vervangen werd door een hele resem nieuwe machthebbers. Die zichzelf nog veel langer dan men zou denken als een onderdeel van Rome zagen:

Ook al was Gundobad een Bourgondische vorst, hij was ook kortstondig magister militum praesentales hofmaarschalk') van het West- Romeinse leger geweest in Italië. Gundobads vader had een gelijkaardige Gallische titel gedragen in de jaren 460, geschonken door het West- Romeinse hof. Maar zelfs na de moord op de laatste West- Romeinse keizer in 480, zou Gundobad zijn rang als keizerlijk veldheer blijven bewaren in naam van de Oost- Romeinse keizer. 326 Tijdens zijn heerschappij vaardigde hij een compendium wetteksten uit waarin zijn domein niet als een koninkrijk werd geklasseerd maar een keizerlijke regio waarin hij zowel Romeinen als Bourgondiërs als 'zijn volk' beschouwde. Ook al waren er geen West- Romeinse keizers meer, in Gundobads geest was hij nog steeds een onderdaan van het keizerrijk. Een onderdaan die rechtstreeks correspondeerde met de keizer in Constantinopel.

En ook:

De periode van ruwweg 480-527, van de moord op de laatste West- Romeinse keizer tot de troonsbestijging van Justinianus als Oost- Romeinse keizer, kan voor het voormalige keizerlijke Westen beschreven worden als een 'gemenebest'. Het West- Romeins keizerschap was verdwenen, maar het keizerrijk niet. Ook al waren de diverse vorsten van pakweg Vandalen in Afrika, Goten in Italië, of Bourgondiërs in Gallië de facto autonome heersers van de gebieden onder hun controle, allen erkenden ze de keizer in Constantinopel als staatshoofd. Geen van hen zag zichzelf als koning van een soeverein grondgebied. Niets illustreert dit beter dan hun muntslag, waarbij elke vorst munten liet slaan in naam van de Romeinse keizer in het Oosten met diens beeldenaar. Maar formeel was het West- Romeinse keizerschap nooit afgeschaft.

En zelfs als er dan dingen helemaal onherroepelijk lijken in te storten, is dat ook niet noodzakelijk zo zwartwit:

Wat lange tijd ouderwets geïnterpreteerd werd als de ondergang van het laatste keizerlijke bastion in Gallië, kwam eigenlijk neer op de hereniging van verschillende facties binnen het Gallo- Romeinse leger en Childeriks gemeenschap onder leiding van diens zoon. De fusie die hieruit voortvloeide was de motor die Frankische expansie voortdreef.

Het was absoluut geen zekerheid dat het zo zou verlopen, maar Clovis is er op één generatie in geslaagd om land te veroveren van aan Pyreneeën tot aan de Noordzee -- toen nog geen Frankrijk, maar wel een rijk bij elkaar veroverd door een Frank.

Jeroen Wijnendaele schrijft over dat proces een non-fictie historisch boek zoals ik ze graag lees: géén nonsens in de zin van "en dan zei Clovis X" of "Attila De Hun deed toen Y", maar wel duidelijk zeggen wat de bronnen zeggen, hoe betrouwbaar die zijn, wat redelijke veronderstellingen zijn, wat we niet weten, en ook en vooral: overal voetnoten bij. Helder, nooit saai, en net genoeg droge humor, zoals bijvoorbeeld deze:

Chloderik begroef zijn handen in de muntstukken en de gezanten hun bijl in zijn schedel.

En op het einde van het boek, hoofdstuk per hoofdstuk, de bronnen en waar meer te vinden. Fijn en aangeraden.

SQPR: A History of Ancient Rome

Tue, 23 Feb 2016 18:24:40 +0100

Mary Beard Liveright Publishing, 2015, 606 blz.

Kijk, Mary Beard over Rome:

Ik wou het boek lezen omdat mij beloofd werd dat er naar de vroegste geschiedenis van Rome ging gekeken worden. Dat zat er in, maar ik had het exhaustiever verwacht.

Niet dat het een reslistische verwachting is: zo ongeveer duizend jaar geschiedenis, van Romulus en Remus tot het jaar 212, toen Caracalla decreteerde dat alle vrije inwoners van het Romeinse Rijk ook effectief Romeinse burgers waren (civis Romanus sum, en al die dingen), dat is op zeshonderd bladzijden niet in zeer veel detail gedaan worden.

Op bepaalde momenten leest het als een soort greatest hits van belangrijke personages – Hannibal, Spartacus, Caesar, Cleopatra, Augustus, Nero, Caligula, the usual suspects – maar als er dingen kunnen gezegd worden over gewone mensen, dan krijgen we die ook te horen.

In some ways, to explore ancient Rome from the 21st century is rather like walking on a tightrope, a very careful balancing act. If you look down on one side, everything seems reassuringly familiar: there are conversations going on that we almost join, about the nature of freedom or the problems of sex; there are buildings and monuments we recognize and family life lived out in ways we understand, with all their troublesome adolescents; and there are jokes that we ‘get.’
On the other side, it seems completely alien territory. That means not just the slavery, the filth (there was hardly any such thing as refuse collection in ancient Rome), the human slaughter in the arena and the death from illnesses whose cure we now take for granted; but also the newborn babies thrown away on rubbish heaps, the child brides and the flamboyant eunuch priests.

Het boek was veel sneller uit dan ik had gedacht, en gehoopt. Ik vrees dat ik veel te hard verwend ben door The History of Rome en door het werkelijk uitstekende The History of Byzantium. Vooral in die laatste podcast doet Robin Pierson ongelooflijk goed werk, beter dan bijna om het even welk geschiedenisboek dat ik ooit gelezen heb.

The Anecdota or Secret History

Tue, 25 Aug 2015 13:39:05 +0100

Procopius, Peter Sarris, G.A. Williamson (vert.) Penguin, 2007, 176 blz.

Ik moest mezelf elke pagina herinneren dat dit wel degelijk de Heilige Justinianus en de Heilige Theodora waren, waar Procopius over aan het schrijven was. En de nobele Belisarius, waar Robert Graves zo mooi over schreef.

Machtig: roddel, schandaal, ontrouw, sex, ruzie, achterklap. Koppel dat aan onmetelijke rijkdom en baas van de gekende wereld, en het wordt bij tijden hallucinant.

Les royaumes barbares en Occident

Wed, 24 Jun 2015 14:58:12 +0100

Magali Coumert, Bruno Dumézil Presses Universitaires de France, 2014, 128 blz

Er zijn geen zekerheden meer! Ze pakken ons alles af, de wetenschap!

Handen omhoog wie géén fantastische herinneringen heeft aan die prachtige Duitse hangkaarten vroeger in de klas, van Entwickelung des Römischen Reiches en Vergrößerung des Frankenreichs von 481-814, en meest boeiend van al de kaart van de Völkerwanderung, met allerlei pijlen die vertrokken uit het diepste van de steppen van Centraal-Azië, op de voet gezeten door de Hunnen, en dan in grote troepenbewegingen over honderden jaren heen Europa overspoelden, soms opsplitsend, soms weer tesamen komend, Ostrogoten, Wisigoten, Vandalen, Longobarden, Sueven, Franken en anderen, voorbij het Iberisch schiereiland en tot in Carthago.

Met horden wildemannen die nauwelijks worden tegengehouden door de Romeinse limes, en die ze dan uiteindelijk in golven overspoelen en Rome ten gronde richten:

Wel, blijkbaar: niets van dat alles. Er is geen echt spoor van massale volksverhuizingen, en ze hebben ons allemaal blaaskes wijsgemaakt. Kort door de bocht: vanaf de renaissance was het de gewoonte om de barbaren de schuld te geven van het ondergaan van het West-Romeinse Rijk, en waren de barbaren de slechteriken. En dan kwam de negentiende eeuw en was iedereen plots nationalistisch, en was het helemaal in om de oorsprong van de Europese natiestaten te zoeken in de volksstammen van lang geleden.

Terwijl die grote volksstammen eigenlijk helemaal geen coherente gehelen waren, maar eerder losse verbanden van mensen die sterke leiders volgden en nu eens ‘Hunnen’ waren omdat de baas een Hun was, en dan eens ‘Gothisch’ omdat het goed stond om Gotisch te zijn, en dan weer ‘Franken’ of ‘Alemannen’ omdat ze met een grote groep samen onder een nieuwe leider optraden.

Zeker dat er identiteiten en talen en culturen achter die namen zaten, maar blijkbaar dus meer zo’n beetje hetzelfde scenario als bij het ontstaan van het Frans: kip-en-eigewijs eerst de kip (de groepering) en dan pas het ei (de identiteit). Stapsgewijze ethnogenese, waarbij de politieke en ideologische constructie zeer zwaar primeert op het genetische of genealogische.

Een (zeer) summier overzicht van de paar eeuwen rond 476, dat kort maar duidelijk doet aanvoelen hoe complex de situatie was, en hoe onmogelijk het is om in het algemeen te spreken van barbaarse invallen – wegens alsdat de Romeinen en de ‘barbaren’ meer mét elkaar dan tegen elkaar werkten, en het op den duur zeer moeilijk was nog te weten wie een zuivere Romein was en wie niet.

Fijn boekje om eens een avond te lezen.

(Ik geef trouwens met enige schaamte toe dat ik dit enkel bij de hand genomen heb omdat er één van de auteurs Dumézil was, en ik dacht dat het Georges Dumézil was. Bleek dat het Bruno Dumézil was, een verre neef. Ah well.)

Pax Romana

Wed, 28 May 2014 18:54:57 +0100

Jonathan Hickman (tekst en beeld) Image, december 2007, maart, september en november 2008, 4 x 32 blz.

In 2053 slagen wetenschappers aan het CERN erin om een techniek te ontwikkelen die reizen in de tijd mogelijk maakt. Of beter: die het mogelijk maakt om een bepaald volume te verplaatsen naar het verleden.

Het Vatikaan was één van de grootste geldschieters voor het onderzoek, en kardinaal Pelle, wetenschappelijk adviseur van paus Pius XIII, overtuigt de paus ervan om een kruistocht in de tijd te ondernemen. Het moment dat gekozen wordt, is 312: net voor de slag bij de Milvische brug, waar Constantijn Maxentius versloeg, al dan niet in hoc signo.

Het plan: een enorm warenhuis met een man of 5000 en goud en militair gedoe (van jeeps over helikopters tot satellieten en kernwapens) terugsturen in de tijd, en “een betere wereld maken”. Hoe precies, daar volgt een briefing over eens ze ter plaatse (ter tijde?) zijn. De expeditie zal geleid worden door Kardinaal Pelle (algemene leiding) en door een groep militairen/strategen/communicatiespecialisten onder leiding van brigadier-generaal Nicholas Chase, militair genie.

En dan, eens in 312 toegekomen, blijkt dat Pelle’s ambitie niet veel verder reikt dan contact opnemen met de lokale paus, het Romeinse Rijk maar vooral de struktuur van de katholieke kerk ondersteunen, en klaar zijn voor de Islam in de jaren 600 en de Hunnen wat later. Niét naar de goesting van Chase, die het veel ruimer ziet – en daar meteen naar handelt.

Vier issues, een klein venster op het begin van een verhaal van vele honderden jaren, en eigenlijk wel wijs. Ik hoor dat er een TV-serie aan zit te komen. Ik houd mijn hart vast – de comic is bijzonder gestyleerd en abstract, bijna zonder decor, en dat pakt natuurlijk niet echt op scherm – maar als ze er het budget voor opzij zetten, zou het wel eens fantastische goed kunnen zijn. En jáááááren kunnen lopen, ook.

The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c.1000-264 BC)

Mon, 07 Apr 2014 23:35:09 +0100

Tim J. Cornell Routledge, 1995, 507 blz.

Al wat we op school geleerd hebben over het ontstaan van Rome is verkeerd!

Ja, natuurlijk dat ze ons gezegd hebben dat Romulus uitgevonden is, maar daarna: dat Rome eigenlijk maar boeren waren, dat ze al hun cultuur van de Etrusken haalden, dat de Etrusken trouwens lang de baas waren in Rome. En hoe zat dat met de grote P en de kleine p, de patriciërs en de plebejers, die waren er altijd al, juist? Oh, en de senaat tijdens de republiek, die waren altijd de baas, toch?

Nope, er zijn ons allemaal dingen wijsgemaakt!

Zoals in wel meer velden waar een mens het niet zou vewachten, is er de laatste twintig jaar ook in de geschiedenis van het oude Rome vanalles veranderd: van de positie van Rome ten opzicht van de rest van Italië (geen niet-innovatieve boeren) over de geschiedenis en de positie van senaat en consuls en de staat-in-de-staat van de plebejers en hoe het eigenlijk aristocraten/oligarchie versus populisme/democratie was, tot wat de koningen misschien wel waren (een soort condottieres?).

Boeiend, en Cornell is een grappige mens ook, vooral in zijn voetnoten. Bijvoorbeeld!

The only text to support this intepretation is Isidorus, Orig. 9.4.11, a secondary source with no independent authority. Cicero’s reference to a pater conscriptus (Phil. 13.28) is ironical. This text ‘ist natürlich ein Scherz’, said Mommsen (Staatsr. III. 863 n.), who knew a joke when he saw one.

Dracula Cha Cha Cha

Sun, 03 Nov 2013 16:25:31 +0100

Kim Newman Titan Books, 2012, 512 blz.

James Bond en Fellini en Europese films anno 1959, deze keer. Dracula, die zich na de Eerste Wereldoorlog wat teruggetrokken had, en in de Tweede Wereldoorlog dacht ik niet veel meer gedaan had dan officieel de kant van de geallieerden te kiezen tegen Hitler, leeft nu écht teruggetrokken in de buurt van Rome.

Tot nu, want zijn huwelijk met de Moldavische princes Asa Vajda wordt aangekondigd, en le tout, euh, tout le monde is uitgenodigd in Rome.

En dan –verrassing– worden er vampieren vermoord. Door, blijkbaar, een niet-vampier, een onmenselijk sterke Rode Beul. Kate Reed op onderzoek, Geneviève op het toneel, Penelope als ondertussen minofmeer-majordomo van Dracula: leuk en een paar zeer goede stukken, maar niet erg veel meer dan dat.

(In de uitgave die ik las, zat ook nog een bonus-appendix-novelle, die zich in 1968 afspeelt. Onderhoudend.)

The Calendar of the Roman Republic

Wed, 03 Apr 2013 20:02:20 +0100

Agnes Kirsopp Michels Princeton University Press, 1967, xi + 227 blz.

Ik had al lang eens zin om in de diepte bij te benen over de Romeinse kalender.

Wat ik bij deze dus gedaan heb: Michels’ werk wordt overal aangeprezen als het standaardwerk, en het is bijzonder boeiend en aangenaam om lezen.

The Mongoliad: Book Two (The Foreworld Saga)

Sun, 30 Sep 2012 11:28:35 +0100

Neal Stephenson, Greg Bear, Mark Teppo, Nicole Galland, Erik Bear, Joseph Brassey, Cooper Moo 47North, 2012, 464 blz.

Er ging een trilogie gepuurd worden uit de massa inhoud die op de Mogoliad-wiki verzameld werd. Deel één van de geconsolideerde tekst was helemaal action-packed, een introductie tot de wereld van een parallelle 13de eeuw. Ik keek op een bepaald moment naar de voortgangbalk: ik zat aan een kwart van het boek, en ik bedacht dat er nog niets gebeurd was. Niet dat ik het spijtig vond of zo, maar toch. Deel twee leest als een tussenboek: het lijkt alsof er niet enorm vreselijk veel gebeurt, en dat we nu vooral klaar moeten zijn voor de conclusie.

De verschillen tussen onze wereld en de Mongoliad-wereld zit hem tot nog toe vooral in een aantal militaire ordes en al dan niet geheime genootschappen die er daar wel zijn en hier niet. Voor de rest lijkt het erg op de 13de eeuw zoals ze bij ons was: Ögedei is Khan van Mongolen en het conflict tussen Paus en Frederik II is in volle gang.

Maar het kan natuurlijk op elk moment nog meer veranderen, en dat maakt het ook wel spannen. Eén van de verhaallijnen in Mongoliad 2 is de pausverkiezing van 1241, waar een klein groepje kardinalen gevangen gezet werden in en oude ruïne tot ze een paus zouden verkozen hebben. In het echt kwam daar Celestinus IV uit, die zeventien dagen na zijn verkiezing stierf en dan opgevolgd werd door de man van Orsini, Sinibaldo Fieschi. Fieschie is in dit boek nadrukkelijk aanwezig en het ziet er naar uit dat hij misschien wel meteen paus zou worden.

Of Ögedei, bijvoorbeeld. In onze tijdslijn sterft hij in 1241 na een slemmpartij, maar in dit boek lijkt het alsof de missie van de man van Ögedei’s oudere broer lijkt te lukken, en dat Ögedei zijn alcoholisme onder controle wil krijgen.

Spannend, allemaal. Afspraak binnen een beetje voor deel drie.

Lost to the West: The Forgotten Byzantine Empire That Rescued Western Civilization

Tue, 31 Jul 2012 20:06:27 +0100

Lars Brownworth Broadway, 2009, 352 blz.

The History of Rome is al een paar maand gedaan, maar vóór Mike Duncan’s epische reeks was er Lars Brownworth’s machtige 12 Byzantine Rulers. Al wie ook maar een heel klein beetje geïnteresseerd is in geschiedenis en/of Rome: haast u, download dat allemaal en zet het op uw telefoon – uren en uren plezier gegarandeerd.

Mike Duncan is een enthousiaste amateur die spreekt over geschiedenis waar we allemaal wel eens van gehoord hebben, maar Lars Brownworth, zowel in 12 Byzantine Rulers als in Norman Centuries, vertelt magistraal over zaken die we door de band niet op school geleerd hebben.

En over Byzantium heft hij dus ook een boek geschreven. Het leest zoals zijn podcast klonk: boeiend, interessant, en vooral goesting gevend om er méér over te weten. Meer dan elf eeuwen op 352 bladzijden, en dan nog vooral de nadruk op de keizers, dat is lang niet genoeg om meer dan een vogelvlucht van en vogelvlucht te doen. Maar het wél genoeg om de grootste leek op weg te zetten. En om de ene na de andere what-if te bedenken.

Van ganser harte aangeraden.

Leest als een sneltrein, trouwens.