godsdienst — Boeggn

The Book of Strange New Things

Fri, 19 May 2017 18:53:40 +0100

Michel Faber Hogarth, 2015, 5248 blz.

Peter is een ex-alcoholieker die parochiepriester geworden is, ergens in Engeland. We zijn ergens in de niet-zo-verre toekomst, en een soort mega-coporatie, USIC, doet allerlei.

Onder meer ook het uitbaten van een kolonie (maar noem het geen kolonie, noem het een “gemeenschap”) op een verre planeet, “in partnerschap” met een intelligent ras.

Peter en zijn vrouw doen, met vermoedelijk veel andere kandidaten, mee aan een selectieprocedure om Christen missionarissen te worden op die planeet, Oasis. Peter is geselecteerd, zijn vrouw niet.

(De reis er naartoe is niet zwaar uitgelegd, maar het duur niet lang, en er is een manier om e-mail-achtig in bijna-real-time te communiceren tussen Aarden en Oasis.)

Peter komt toe, en na een periode van acclimatiseren, gaat hij voor het eerst naar de dichtsbijzijndste stad van de aliens. Zijn teamgenoot deeld medicijnen uit, de inboorlingen (“Oasans”) geven er voedsel voor in de plaats, het wordt duidelijk dat Peter een priester is, en dan gebeurt dit:

The Oasan reached out one hand, and, with an unmistakably tender motion, stroked Peter’s cheek with the tip of a glove. ‘We pray Jeสีuสี for your coming,’ he said.
[…]

‘The book? You have the book?’ the Oasan repeated.

‘Uh . . . not on me right now,’ said Peter, chastising himself for leaving his Bible back at the base. ‘But yes, of course. Of course!’

The Oasan clapped his hands in a gesture of delight, or prayer, or both. ‘Comforรี่ and joy. Glad day. Come back สีoon, Peรี่er, oh very สีoon, สีooner than you can. Read for uสี the Book of สีรี่range New Thingสี, read and read and read unรี่il we underสีรี่and. In reward we give you . . . give you . . . ’ The Oasan trembled with the effort of finding adequate words, then threw his hands wide, as if to indicate everything under the sun.

Euh ja. Christelijke aliens. Met een vreemd ernstige devotie.

Ondertussen aan de andere kant van het heelal, zit Peter’s vrouw Beatrice alleen thuis met haar kat, en zoals ze hem schrijft:

Sometimes, I feel as though your leaving caused things to fall apart.

De wereld gaat om zeep: een tsunami hier, een vulkaan daar, grootwarenhuisketens gaan failliet, vuilnisophaling werkt niet meer -- met de brief wordt de wanhoop van Bea groter, en Peter snapt het niet. Hij valt terug op platitudes (God zal bij u zijn, blijf bidden, dat soort zaken), maar daar heeft Bea geen nood aan. Hij slaagt er niet in te omschrijven wat er gebeurt, en eigenlijk: hij begrijpt niets van wat dan ook.

Hij begrijpt de Oasans niet – hij doet wel hard zijn best om hun taal te leren, maar zelfs dan –, hij bevat niet wat er op de Aarde gebeurt, hij is emotioneel doof voor Bea, en hij geraakt langzamerhand los van de hele wereld.

Het blijft voor iedereen onduidelijk wat motivaties van de Oasans zijn: ze hebben blijkbaar geëist dat er een nieuwe priester zou komen nadat de vorige verdween, tot en met een voedselembargo, maar ze zijn zó alien dat niemand er op of staart aan vindt. En het is ook heel lang onduidelijk wat USIC doet op Oasis, en wat de kleine gemeenschap die zichzelf nog het meest met het Vreemdelingenlegioen vergelijkt er precies moet doet.

En dat is allemaal nog maar aan de oppervlakte, want het zit vol taal en politiek en psychologie en diepgang. En ontroering, en spanning, en alles.

Een boek dat blijft plakken. Dokter, ik vermoed dat we hier met een geval van literatuur zitten.

Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew

Tue, 22 Nov 2016 18:57:03 +0100

Bart D. Ehrman Oxford University Press, 2005, 320 blz.

Bon, drie Bart Ehrmanboeken later denk ik dat ik het wel ongeveer heb gehad.

Van de drie vond ik dit het interessantste. Het onderwerp is min of meer hetzelfde als de andere twee – het vroege Christendom – maar er wordt (een beetje) aandachtiger gekeken naar de alternatieven voor wat uiteindelijk de dominante vorm van het geloof geworden is.

Kort door de bocht:

er waren Christenen die Jezus als een Joodse Messias beschouwden, een vervollediging van het Oude Testament maar niet goddelijk (Ebionieten)
er waren Christenen die Jezus als de zoon van God beschouwden, maar dan wel van een andere God dan de God van het Oude Testament, en die het Oude Testament volledig verwierpen (Marcionieten)
er waren Christenen die geloofden dat er geheime kennis te rapen viel maar enkel voor een kleine groep geïnitieerden, en die daarbij allerlei systemen uitwerkten waarbij de God van het Oude Testament maar één uiting was van het Goddelijke, met aeonen en al dan niet gevallen demiurgen en 365 "goden" of toch niet enfin it's complicated (Gnostiscisten)
er waren er die dachten dat Jezus door God verheven tot Zijn Zoon, hetzij bij zijn geboorte, bij zijn doopsel, bij zijn verrijzenis of bij zijn tenhemelopneming (allemaal soorten adoptionisme)
er waren er die dachten dat Jezus alleen maar leek een lichaam van vlees en bloed te hebben (docetisten)
er waren er die dachten dat Jezus altijd al bestaan had
er waren er die dachten dat er een Goddelijke Jezus was die in een menselijke Jezus is terechtgekomen en hem voor zijn dood weer heeft verlaten
er waren er die dachten dat er alleen een Goddelijke Jezus was
er waren er die dachten dat er alleen een menselijke Jezus was
(etc., etc., etc.)

En dan waren er de proto-orthodoxen. Orthodox en heterodox -- 'juiste' gelovigen en 'ketters' -- zijn geladen termen: 'orthodox' is gewoon de partij die, in het licht van de geschiedenis, 'gewonnen' heeft. En het is een vloeibaar gegeven: de winnaar van nu kan een paar iteraties later een verliezer geworden zijn. Pakweg een kerkvader als Origenes: een paar honderd jaar na zijn dood verketterd.

De proto-orthodoxen hebben hier en daar wat meegepikt en als dat leidde tot zeer moeilijk tegelijk in het hoofd te houden concepten, dan was dat maar zo.

Ja, het Oud Testament is waardevol en de jaloerse boze God van het Oude Testament is dezelfde als de liefdevolle God van het nieuw testament, maar neen, Jezus is niet Joods en Joden zijn te veroordelen. Ja, Jezus was een échte mens met een écht lichaam, en euh ja, hij was ook de zoon van God die altijd al bestaan heeft. Ja, God bestaat uit twee personen, euh nee, drié, en neen, dat zijn geen verschillende personen, of wacht.

Ehrman begint met een korte omschrijving van een aantal teksten die het niet gehaald hebben: het evangelie van Petrus (met ook een uitstapje richting apokalyps van Petrus), de handelingen van Thecla, het evangelie van Thomas, en de wellicht moderne vervalsing van het geheime evangelie van Marcus. Dan volgt een korte omschrijving (opnieuw, ja, niet enorm veel diepgang) van Ebionieten, Marcionieten, en Gnostische Christenen, waarop Ehrman de reactie van de proto-orthodoxen geeft, met onder meer de keuze waar er op strategische plaatsen teksten aangepast werden in reactie op andere opinies, en hoe welke boeken al dan niet in de officiële canon terechtkwamen.

Kort, snel te lezen, interessant, maar zoals gezegd: ik heb het een beetje gehad. Het is me een beetje te populairwetenschappelijk geschreven, en een beetje te weinig substantie. Zeker niet slecht, verre van, maar weinig controversieel en uiteindelijk meer een soort cursus voor een inleiding in het eerste jaar universiteit dan iets anders.

How Jesus Became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee

Sun, 13 Nov 2016 19:00:31 +0100

Bart D. Ehrman HarperOne, 2014, 416 blz.

A quick fun read.

Jezus, gaat Ehrman ervan uit, was een Joodse apokalyptische profeet, die het imminente einde van de wereld predikte, en de komst van de Mensenzoon die over een nieuwe wereld zou heersen. Hij had niet de pretentie zelf die Mensenzoon te zijn. En toen schopte hij keet in Jeruzalemn op een moment dat het voor de Romeinen écht niet uitkwam, en werd hij zonder veel gedoe aan het kruis genageld, stierf hij, en werd zijn lijk hetzij opgegeten door de honden, hetzij in een naamloos graf gedumpt.

Zijn leerlingen zaten met een ei en vluchtten weg, maar niet lang na zijn dood kregen er een aantal visoenen van Jezus, en besloten ze dat Jezus zélf de Mensenzoon moet geweest zijn, dat hij verrezen is, en zoon van God.

Ehramn begint dit boek met een inleiding over wat het betekent om “God’ te zijn in de tijd van Jezus, zowel in Israël als in het Romeinse Rijk. En dat is lang niet zo zwartwit als bij ons: mensen kunnen Goden worden, Goden kunnen mensen worden, er zijn verschillende graden van goddelijkheid, en zelfs bij de Joden was er een heel gamma aan God-achtige figuren, van God zelf tot bijvoorbeeld de verpersoonlijkte Wijsheid van God, de koning die ook soms als God aangesproken werd, en uiteraard engelen en reuzen en de andere Goden van toen het nog henoteïsme was en geen mnotheïsme.

Vervolgens gaat het over hoe Jezus zichzelf wellicht asl de Messias zag, maar niet de Zoon van God, en hoe Jezus (duh) wellicht niet écht verrezen is. En hoe de leerlingen en volgers van Jezus op relatief korte tijd van een lage christologie (Jezus was een mens die God geworden is) naar een hoge christologie overgleden (Jezus is God die mens geworden is) evolueerden. Hij noemt het wel “exaltation Christology” (Jezus is na zijn dood verheerlijkt en is het daarom waar aanbeden te worden) waarbij het moment van verheerlijking alsmaar vroger geplaatst wordt, van de doop door Johannes de Doper naar de geboorte naar vóór de geboorte, en tegen dan zitten we in een “incarnational christology” (Jezus is het vleesgeworden Woord van God) en in de vierde eeuw en is het allemaal min of meer zoals het nu is: zwartwit tussen God en niet-God, en Jezus zeer duidelijk God. Eén in wezen met de Vader, and all that bother.

Snel, duidelijk, maar weinig interessante nieuwe dingen gelezen. Ik lees denk ik nog wel wat andere boeken van die mens.

Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why

Sat, 05 Nov 2016 10:44:09 +0100

Bart D. Ehrman HarperOne, 2007, 242 blz.

Bart Ehrman geeft een korte introductie tekstkritiek van de Bijbel. Het begint met een kort overzicht can de verschillende geproduceerde soorten tekst (evangelies, brieven, apokalypsen, …), het vervolgt met een korte bespreking van de redenen waarom sommige mensen sommige dingen vervormden of toevoegden en het paradoxale gegeven dat de vroegste teksten vaak het meest van elkaar afwijken (ook omdat de copyisten geen professionals zijn).

Er staan interessante stukjes in over het hoe en waarom sommige (stukken van) brieven van Paulus niet van Paulus zijn, stukken Marcus zeker niet Marcus zijn (wie Marcus ook geweest was), dat soort zaken.

’t Is kort, ’t is weinig controversieel, ’t is interessant voor wie er nog nooit echt bij had stilgestaan. Het boek in zijn geheel hangt ook rond het verhaal van Bart Ehrman, die vertelt hoe hij van een hardcore gelovige christen via onderzoek en tekstkritiek een gewone gelovige werd en uiteindelijk ook dat niet meer.

Niet dat mij dat per se stoorde, maar het had er niet gemoeten.

Le manichéisme

Tue, 26 May 2015 17:49:43 +0100

Michel Tardieu Presses Universitaires de France, 1997, 128 blz

Snel! Wat zegt u “manicheïsme”? Iets met gnostisch gedoe, iets met dualisme, iets rond Perzië in de derde eeuw, gesticht door Mani, en veel verder kwam ik ook niet echt.

Een mens kan dan Wikipedia en andere navlooien, maar als het kan: altijd een goed idee om er een Que sais-je? tegen aan te smijten. Dat is handig en beknopt (128 bladzijden, niet meer, niet minder), dat is goedkoop, dat is meestal redelijk state of the art, en dat is wat men noemt ‘haute vulgarisation’: het behandelt zijn lezers niet gelijk kleine kinderen.

Bij mijn ouders stonden er hele reeksen van die ik enorm graag las (hello, compendium aan nutteloze feiten in mijn hoofd); Le manichéisme is boek nummer 1940 van de ondertussen meer dan 4000.

Tardieu houdt het sec: een biografie van Mani, een overzicht van zijn werken, de organisatie van de Kerk, een overzicht van de theologische mythologie. Zeer opvallend: géén nadruk op het gnostische en het dualisme waar manicheïsme later min of meer sysnoniem van werd, maar wel op de manier waarop Mani tot zijn wereldbeeld kwam, en op de rijke inhoud en esthetiek.

Enorm boeiend, hoe Mani uit een joods-christelijke sekte, met enorm veel invloeden van overal – van boeddhisme tot zoroastrisme, van apokriefen uit Oud en Nieuw Testament – een volledig eigen godsdienst maakt. Met een volledig en zeer zorgvuldig uitgedokterd systeem van rangen en standen, van ritussen en gebruiken.

Een godsdienst om alle bestaande godsdiensten te vervolledigen, waar Mani zelf de sluitsteen van de profeten is. Met nadruk op ascese, eerlijkheid, en schoonheid. Hij vond een prachtig schrift uit om zijn boeken in te schrijven, hij tekende en schilderde, zijn mythes zijn meer poëzie dan theologie.

En hij had enorm veel succes: van Noord-Afrika (Augustinus was eerst een manicheïst!) en Rome tot in China waren er bloeiende Kerken van Mani.

Tardieu gaat niet verder dan een beknopte tijdlijn van het manicheïsme na Mani, en ik had ook graag meer voetnoten gehad in plaats van een (toegegeven, degelijke) bibliografie op het einde, maar behalve dat: zeker meer dan de moeite waard voor een regenachtige namiddag ergens.

God is Dead (1-14)

Sun, 13 Jul 2014 23:16:26 +0100

Jonathan Hickman & Mike Costa (tekst) - Di Amorim (beeld) Avatar Press, augustus 2013 - juli 2014, 14 x 30 blz.

Zeus stapt de Sint-Pietersbasiliek binnen, en hij is niet content.

Huitzilopochtli, Tezcatlipoca en Quetzalcoatl zijn terug op aarde, en de mensenoffers zijn terug van weggeweest. Odin en het Noorse pantheon zien het al helemaal zitten om de wereld te verdelen. Afrika is onderworpen aan Horus, Anubis en consoorten. En in Azië hebben Brahma, Shiva en Vishnu hun machtsbasis.

Ah, en ergens daartussen zitten ook nog mensen, en legers, en een groep wetenschappers die het godenprobleem wetenschappelijk willen oplossen – door zélf goden te maken, bijvoorbeeld.

Fijn idee. Bijzonder weinig voorspelbaar ook: alles en iedereen kan er van het ene op het andere moment aan gaan.

En daar wringt het. Soms gaat het té snel naar mijn goesting: figuren die ik toch graag een tijd zou hebben zien meegaan, krijgen vaak geen tijd om meer te zijn dan een snelle cameo. En in één flagrant geval kreeg een toch redelijk belangrijke god maar letterlijk één beeldje, gedomme.

Niet verkeerd, nee. Maar wel enorm veel gemiste kansen, in een soort poging om alles nóg sneller, nóg minder voorspelbaar (en met nóg meer geweld) te brengen.

Calculating God

Wed, 24 Apr 2013 22:32:44 +0100

Robert J. Sawyer (tekst) - Jonathan Davies (stem) Audible Frontiers, 2008, 12u 04 min

Famous last words: Ge moet dat kopen, ge gaat dat goed vinden! (Onderverstaan: “gij met uw skeptisch gedoe altijd en bekijk het ook eens vanuit een andere positie” en tralala).

In theorie, op de korte korte inhoud afgaand (ik vermijd lange inhouden en reviews vóór ik boeken lees), zag het er niet oninteressant uit: wat als er aliens zouden landen op Aarde en die aliens zouden zeggen dat ze bewijzen hebben dat God bestaat?

Euh neen, dus.

Filosofie van den Aldi, wetenschap van mijn voeten, een plot zo lek als een vergiet: ik heb meer dan eens gedacht ik misschien mijn regel van “ik lees een boek ook uit als ik er aan begonnen ben” zou moeten laten varen.

Een zeer slecht boek, vond ik.

Op een paragraaf samen te vatten, ook: aliens bezoeken Aarde, atheïstische archeoloog met kanker krijgt een Reader’s Digest-versie van de meest afgezaagde Behe meets Answers In Genesis-achtige nonsens, compleet met “quantum” evolutie en missing missing links en irreduceerbare complexiteit van het flagellum (zie ook). Atheïstische professor doet onwetenschappelijke veronderstelling na onwetenschappelijke veronderstelling, aliens slikken dat als koek, Betelgeuse gaat plots supernova maar “de hand van God” zorgt ervoor dat de Aarde niet vergaat. Professor verliest zijn ongeloof (of zo), en gaat met een raket mee naar “God”. Daar toegekomen, deus ex machina (heh) de chromosomen van mensen en de twee alien-rassen worden in een pot gemengd en “bevrucht” door “God”, waarna een nieuwe “God” geboren wordt en de professor sterft.

Nonsens, en ik heb meer dan een een aantal keer luidop gevloekt: het leest al een scholier die wat brochures van Intelligent Design probeert samen te vatten, en die ooit eens heeft gehoord van het antropisch principe. Slecht geschreven, slecht verhaal, slechte personages. Slecht, slecht, ongeloofwaardig en slecht.

Laten liggen. Zeer hard laten liggen.

A Short History of Myth

Wed, 10 Apr 2013 13:06:56 +0100

Karen Armstrong Canongate Books, 2006, 176 blz.

Nee, niet echt. Karen Armstrong, waar ik een tijd geleden A History of God en The Great Transformation redelijk graag van gelezen heb, pleegt een boekje over mythologie.

Een kort stukje over “wat is een mythe” (copy paste van Mircea Eliade, had ik het gevoel), en dan in gestrekte draf de hele wereldgeschiedenis erdoor: mythologie van jagers (20.000 - 8.000 voor Christus, featuring Dreamtime en alles heeft een mythologische dimensie), mythologie van landbouwers (8000 - 4000 voor Christus, featuring dood en regeneratie), eerste beschavingen (4000 - 800 voor Christus, featuring cosmogonie en godenpantheons), de Axial Age waar het uitgebreid over ging in The Great Transformation (800 - 200 voor Christus, featuring Boedda, Socrates, Confucius, Jeremiah en het internaliseren van de grote mythes), en dan in één grote hap de “post-axiale periode” (200 voor Christus - 1500 na Christus, gewoon een verderzetting van de inzichten van de vorige periode), om dan uiteindelijk in The Great Western Transformation (1500 - 2000) te geraken, de “dood van mythologie” volgens Armstrong.

Wat Mircea Eliade, wat Joseph Campbell, en een onverontschuldigbaar lang stuk over hoe “kunst” nu de taak van de sjamaan zou moeten overnemen: ik vond dit niet meer dan een wat uitgelopen artikel. En op hier en daar wat tweedehands inzichten, niet eens interessant.

The Early History of God: Yahweh and the Other Deities in Ancient Israel

Sat, 01 Sep 2012 10:41:09 +0100

Mark S. Smith Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 2002, 289 blz.

Mark Smith geeft een heldere uitleg van hoe Israël van polytheïsme (aanbidden van verschillende goden) naar monolatrie (aanbidding van één van de goden) naar monotheïsme (er is maar één God) evolueerde, en wat wanneer aanbeden werd, van de ijzertijd (periode van de rechters, 1200-1000 v.Chr.) over de eerste helft van de monarchie (100-800), de tweede helft ervan (800-587) en uiteindelijk het Babylonische ballingschap (587-538).

Israël had, net zoals elders in de buurt van Canaan (Moab, Ammon, Edom, de stadstaten van de Feniciërs) en in tegenstelling tot Egypte of Ugarit of Mesopotamië, altijd al een relatief beperkt pantheon.

In Ammon zouden het er in de late ijzertijd een tiental geweest zijn: ‘b, ‘dn, ‘I, ‘nrt, bl, hm, mlk, nny, ’m en šmš (geen klinkers, een groot gemak); in Israël waren het wellicht Yahweh, El, Baal, en misschien Asherah, naast de zon, de maan en de sterren. Yahweh zou er gekomen zijn van in Edom, en langzamerhand eigenschappen van andere goden overgenomen hebben.

Eerst werd El geabsorbeerd, en nam Yahweh zijn status als oppergod over, zijn beeltenis als een oude bebaarde man op een troon. De vereenzelviging van El en Yahweh moet gebeurd zijn voor de vroegste teksten in de bijbel: er zijn wel sporen van El terug te vinden, maar nergens van een aparte verering.

Ongeveer zoiets moet ook gebeurd zijn met Asherah. In tegenstelling tot andere schrijvers, die in Asherah de vrouw van Yahweh zien, die in volksreligie tot zeer laat overleefd zou hebben, vindt Smith geen bewijs voor een aparte verering van Asherah, en is het enige spoor ervan de asherah, een houten paal of stok die een aspect van Yahweh-verering was.

De centrale thesis van Smith: eerst convergentie van goden en eigenschappen in Yahweh, en dan, vooral vanaf de 9de eeuw, differentiatie ten opzichte van de wereld romdom Israël. Israël gaat alles wat niet-Israël is verwerpen.

Waar het lot van El en Asherah convergentie ilustreren, doet Baal dat met differentiatie. Eeuwen aan een stuk werden Baal (stormgod, god van oorlog en vruchtbaarheid) en Yahweh tegelijk vereerd, en was daar geen probleem mee. En dan, redelijk plots, was er een conflict tussen beide. Voor Smith lag dat aan de vermoedelijke adoptie van Bal als god-van-de-koning in het noordelijke koninkrijk onder Ahab en Jezebel, waardoor de twee in concurrentie waren, en uiteindelijk voor de officiële doctrine Baal het onderspit delfde, en Yahweh zijn plaats innam en al zijn attributen overnam.

Het is tijdens dat differentiatieproces dat de laatste “canaanitische” kenmerken afgestoten worden en veroordeeld. De asherah, zelfs als het maar een symbool is dat al eeuwen een aanvaard onderdeel was van de Yahweh-cultus, lijkt verdacht veel op Asterte-verering of verering van heilige bomen: weg ermee. Idem met de eeuwenoude verering van Yahweh op “hoge plaatsen”: weg. Idem met mensenoffers, en specifiek kinderoffers, waarvan onder meer sporen te vinden zijn in het verhaal van Abraham en Isaac.

En idem met zowat alles wat met de doden de maken heeft: spreken met de doden, vereren van de doden, offeren aan de doden – allemaal concurrentie voor de vanaf dan dominante vorm van interactie met Yahweh, de profeten, en dus: weg ermee.

Een bijzonder interessant boek, niet in het minst wegens het enorme glossenapparaat: op Kindle, waar voetnoten niet tussen de tekst staan, stopt de eigenlijke inhoud op locatie 3296 van de 7495 en is al de rest indexen en voetnoten.

Kritiek? Welzeker. Het blijft een vreemde figuur, die Yahweh, die uit Edom aan komt gewaaid, maar voor de rest geen eigen eigenschappen lijkt te hebben, enkel wat hij overneemt van anderen. Akkoord dat we zonder bronnen niet veel kunnen doen, maar ik had toch de indruk dat er relatief bijzonder weinig aandacht was voor archeologisch en ander buitentekstelijk materiaal. En ook, los daarvan, dat ik precies weinig dialoog vond met werken diehet hebben over volksgodsdienst en niet-officiële vormen van verering.

Maar behalve dat: aangeraden.

Some Mistakes of Moses

Fri, 03 Aug 2012 13:02:51 +0100

Robert Ingersoll Franks & Sons, 1897, 308 blz.

The Great Agnostic, noemden ze Ingersoll in de 19de eeuw. Zijn levensdoel: to dislodge Christianity from its place of influence in American society.

Weinig of niets wetenschappelijks in dit boek, niet de minste verrassing, maar ’t was wel grappig om lezen: Ingersoll de advocaat die Mozes (als korte naam voor “wie ook de Pentateuch schreef”) een heel boek lang als een getuige à charge behandelt.

Tegenstelling helder maken, ongerechtigheid aanklagen, belachelijk maken wat belachelijk is: leutig. Apologen hebben ondertussen voor zo ongeveer al die dingen antwoorden klaar, maar toch.

Oh, en het deprimerende is wel dat dit boek, als het in 2012 zou uitkomen, nog altijd controversieel zou zijn. Dat had Ingersoll vast nooit durven vrezen.

(Ik had het boek gekocht bij Amazon, maar het is stomgaweg ook in facsimile te lezen bij de mannen van Internet Archive.)