non-fictie — Boeggn

Nouvelle histoire de la Révolution française

Thu, 28 May 2026 14:07:36 +0100

Jean-Clément Martin Perrin, 2012 630 blz.

De blurb zegt er dit over:

Ce qui est postulé dans cette nouvelle manière de considérer la Révolution est que rien n'a été énigmatique, ni l'éclatement des événements, ni l'usage de la " terreur ", ni les atrocités en Vendée ou l'entrée dans des guerres de conquête. Tout s'explique par les rapports de forces entre factions et partis antagonistes, mais aussi par les résonances, parfois imprévues, des " journées " ou des batailles. Se dessine ainsi l'itinéraire d'une aventure collective qui s'engage dans une entreprise de régénération et qui se transforme peu à peu, sous l'effet des conflits et des rivalités, en une authentique révolution voulant créer un monde nouveau. Les contraintes imposées par une guerre inexpiable, où la défaite signifiait la disparition de la nation, radicalisèrent les choix au point de changer la nature même de la Révolution, de diviser entre eux ses partisans et de la faire évoluer, chaotiquement, entre coups d'Etat et révolutions de palais. Si bien qu'en définitive, tout s'acheva lorsqu'en rétablissant la paix un général ambitieux imposa aussi un nouveau régime.

Dat is allemaal waar: als ik één ding onthoud van dit boek, is het wel dat niets onverklaarbaar of out of the blue of intrinsiek totaal speciaal was. De Franse Revolutie begon als een top-down ingezette poging tot vernieuwing, die een generatie later in handen viel van een minder dan capabele koning in een wereld in verandering, die een aantal verkeerde keuzes maakte en uiteindelijk ingehaald werd door de feiten.

Niet alleen de koning: allerlei mensen en instellingen geraakten ingehaald door wat er in één vergadering hier, één bijeenkomst daar, één toevalig iets ginder gebeurde — waardoor de zaken hun eigen logica kregen, en vóór ge het weet zijt ge Robespierre en staat ge zelf aan de guillotine.

Een lijvig boek, dit, dat ik op papier gelezen heb, in de zon in het zuiden van Frankrijk. Een lijvig boek waar ik in het begin heel enthousiast over was, maar hoe verder ik raakte, hoe meer ik ook ingesneeuwd raakte in de gebeurtenissen en de feiten en de mensen. Het is niet dat Martin geen overzicht geeft, want dat doet hij. Het is ook niet dat hij onduidelijk schrijft of verwarrend is, want dat is hij niet.

Het is wel dat het een zodanig overdonderende lawine aan gegevens is, waarbij de auteur op geen enkel moment ook maar een halve toegeving doet aan de niet-specialist. Ik weet wat men met termen als de Fronde en de Vendée en de terreur bedoelt, ik kan mij iets voorstellen bij girondins en montagnards en ik heb een redelijke notie van de dramatis personae, wat professor Van Caeneghem over de Staten-Generaal en de assemblée constitutante, de assemblée légistlative, de convention, het directoire en uiteindeliijk het consulaat vertelde zit redelijk fris in mijn hoofd — maar voor wie dat allemaal een beetje verder zit: pech.

Ik begrijp dat het geen cursus is maar een geschiedkundig werk, maar zo gaat het bijvoorbeeld helemaal in het begin van het boek over onder meer jezuïeten en jansenisme. Dat zat al heel ver bij mij, maar Martin geeft geen halve seconde uitleg. Mensen moeten maar weten waar het over gaat. Akkoord, er is wikipedia en tinterwebs, en er is zó enorm veel uit te leggen dat het ondoenbaar is om alles te duiden, maar toch.

In de andere richting: ik begrijp dat het geen podcast voor het grote publiek is (Mike Duncan's Revolutions trouwens: van harte aangeraden) en ik begrijp dat het geen soap moet worden, maar: is het écht te veel gevraagd om een beetje situering van een aantal hoofdpersonages te geven? Een modicum aan psychologische en persoonlijke schets? Ik snap dat het geen goed idee is om in het hoofd te proberen kruipen van mensen waar we niets van afweten (ik kijk naar u, Bart Van Loo en uw Bourgondiërs), maar enorm veel protaginisten hebben hun gedachten achtergelaten.

Ik had iéts meer verwacht over pakweg Robespierre dan "hij doet dit, nu doet hij dat, dan zegt hij X, nu gebeurt er Y, nu zijn zijn vijanden hem aan het verstrikken, hopsa nu is hij dood, next!". Idem met zoveel anderen — Lodewijk de Zestiende, Marie-Antoinette, Sieyès, Talleyrand, Marat, Saint-Just, Danton begot!

Algemene conclusie: zeker de moeite waard, en ergens wel content dat ik het gelezen heb, maar ik zou het niet aanraden tenzij in hypertekstvorm en voor naslag.

De wereld van Clovis: De val van Rome en de geboorte van het Westen

Sat, 25 Jan 2025 21:32:53 +0100

Jeroen Wijnendaele Ertsberg, 2024 320 blz.

Ik het al meer dan veel gezegd: als ik niet had gedaan wat ik gedaan heb, zou ik mij eigenlijk het liefst beziggehouden hebben met de periode die ze in mijn tijd nog de Donkere Middeleeuwen noemden.

De gedacht dat de wereld fundamenteel aan het veranderen is, en hoe de mensen dat toen meegemaakt hebben en proberen te kijken door het waas van tientallen generaties mythevorming en verloren gegane bronnen, ik denk niet dat er iets fijner is.

Met geschiedenis is het al zo lang als ik weet zo dat dingen die soms eeuwen "zeker" waren, eigenlijk helemaal niet zo zeker blijken te zijn. Het einde van het (West-)Romeinse Rijk is omdat ze stomgaweg alsmaar meer van de grensverdediging aan de barbaren gaven. Er waren enorme volksverhuizingen, met Goten die om de één of andere reden Ostrogoten en Visigoten werden en allemaal proper hun pijltjes volgden heel Europa door:

Dit boek gaat over de periode waar het centrale gezag van het Romeinse Rijk in West-Europa in horten en stoten verdween en vervangen werd door een hele resem nieuwe machthebbers. Die zichzelf nog veel langer dan men zou denken als een onderdeel van Rome zagen:

Ook al was Gundobad een Bourgondische vorst, hij was ook kortstondig magister militum praesentales hofmaarschalk') van het West- Romeinse leger geweest in Italië. Gundobads vader had een gelijkaardige Gallische titel gedragen in de jaren 460, geschonken door het West- Romeinse hof. Maar zelfs na de moord op de laatste West- Romeinse keizer in 480, zou Gundobad zijn rang als keizerlijk veldheer blijven bewaren in naam van de Oost- Romeinse keizer. 326 Tijdens zijn heerschappij vaardigde hij een compendium wetteksten uit waarin zijn domein niet als een koninkrijk werd geklasseerd maar een keizerlijke regio waarin hij zowel Romeinen als Bourgondiërs als 'zijn volk' beschouwde. Ook al waren er geen West- Romeinse keizers meer, in Gundobads geest was hij nog steeds een onderdaan van het keizerrijk. Een onderdaan die rechtstreeks correspondeerde met de keizer in Constantinopel.

En ook:

De periode van ruwweg 480-527, van de moord op de laatste West- Romeinse keizer tot de troonsbestijging van Justinianus als Oost- Romeinse keizer, kan voor het voormalige keizerlijke Westen beschreven worden als een 'gemenebest'. Het West- Romeins keizerschap was verdwenen, maar het keizerrijk niet. Ook al waren de diverse vorsten van pakweg Vandalen in Afrika, Goten in Italië, of Bourgondiërs in Gallië de facto autonome heersers van de gebieden onder hun controle, allen erkenden ze de keizer in Constantinopel als staatshoofd. Geen van hen zag zichzelf als koning van een soeverein grondgebied. Niets illustreert dit beter dan hun muntslag, waarbij elke vorst munten liet slaan in naam van de Romeinse keizer in het Oosten met diens beeldenaar. Maar formeel was het West- Romeinse keizerschap nooit afgeschaft.

En zelfs als er dan dingen helemaal onherroepelijk lijken in te storten, is dat ook niet noodzakelijk zo zwartwit:

Wat lange tijd ouderwets geïnterpreteerd werd als de ondergang van het laatste keizerlijke bastion in Gallië, kwam eigenlijk neer op de hereniging van verschillende facties binnen het Gallo- Romeinse leger en Childeriks gemeenschap onder leiding van diens zoon. De fusie die hieruit voortvloeide was de motor die Frankische expansie voortdreef.

Het was absoluut geen zekerheid dat het zo zou verlopen, maar Clovis is er op één generatie in geslaagd om land te veroveren van aan Pyreneeën tot aan de Noordzee -- toen nog geen Frankrijk, maar wel een rijk bij elkaar veroverd door een Frank.

Jeroen Wijnendaele schrijft over dat proces een non-fictie historisch boek zoals ik ze graag lees: géén nonsens in de zin van "en dan zei Clovis X" of "Attila De Hun deed toen Y", maar wel duidelijk zeggen wat de bronnen zeggen, hoe betrouwbaar die zijn, wat redelijke veronderstellingen zijn, wat we niet weten, en ook en vooral: overal voetnoten bij. Helder, nooit saai, en net genoeg droge humor, zoals bijvoorbeeld deze:

Chloderik begroef zijn handen in de muntstukken en de gezanten hun bijl in zijn schedel.

En op het einde van het boek, hoofdstuk per hoofdstuk, de bronnen en waar meer te vinden. Fijn en aangeraden.

The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II

Tue, 09 Apr 2024 07:31:00 +0100

Iris Chang Penguin Books, 1998, 290 blz.

Wel, dát was een ervaring.

Het Japanse leger in de jaren 1930-40 waren geen aangename mensen. Gelijk, écht niet aangenaam. Een mens moet maar wat lezen over Unit 731 om een idee te krijgen. Dit boek heeft het over een andere gruwelijke episode: de paar weken waarin 300.000 of meer inwoners van Nanking grotendeels met de hand uitgemoord zijn. Op de meest degoutante manieren die een mens zich kan indenken.

Ik bedoel: de nazi's waren ook in de business van mensen dooddoen, maar van op afstand lijkt het alsof de wreedheid bijna incidenteel is, vergeleken met wat de Japanners gedaan hebben, waar het martelen en de wreedheid zowat het doel lijken. Ik bespaar u de details, wie zich grondig slecht wil voelen moet dit boek maar lezen.

Chang is natuurlijk een betrokken partij: haar grootouders hebben ternauwernood Nanking overleefd. En ze zegt zelf dat niet alle bronnen kunnen gecheckt worden. Maar zelfs als hier en daar een naam niet zou kloppen of een datum verkeerd zou zijn: de enormiteit van de slachting blijft. En misschien niet even erg maar toch in de buurt: de manier waarop Japan weigert om er zelfs maar over na te denken.

De reden waarom het zo totaal uit de hand liep, is niet helemaal duidelijk. Ontmenselijking is een enorm grote factor: Chinezen zijn geen mensen maar beesten, en dus wordt vanalles mogelijk -- maar dan nog, veel van wat er gedaan werd, zou niemand met een werkend geweten om het even welk dier aandoen. Dat de soldaten zelf als beesten behandeld werden door hun oversten, en die oversten door hun oversten, is ook iets. Dat er indoctrinatie was vanaf de prilste jeugd, ook.

Maar het blijft een mysterie. Een vies, vies mysterie. Dat vooral aantoont dat mensen tot verschrikkelijk veel in staat zijn.

Ik raad dit boek aan niemand aan. Het is niet goed voor het gemoed.

Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty

Fri, 01 Mar 2024 12:37:33 +0100

Daron Acemoğlu & James A. Robinson Crown Currency, 2012, 529 blz.

De thesis van Acemoğlu en Robinson is bijzonder kort samen te vatten: waar institutioneel rijkdom uit het land / de mensen gezogen wordt en in handen van een kleine elite belandt, is er geen zekerheid, is er weinig of geen incentive voor innovatie of voor mensen om zichzelf te verbeteren, en falen naties. Waar instituties ervoor zorgen dat eigendomsrechten gerespecteerd worden, mensen gelijke kansen krijgen, en mensen beloond worden als ze risico's nemen en investeren in nieuwe technologieën en vaardigheden, wordt rijkdom verdeeld onder de mensen, en bloeien naties.

Ze noemen het een extractive versus inclusive instellingen. In een extractive situatie is de kleine elite bang voor veranderingen en willen ze het status quo behouden en zeker creative desctruction vermijden. In een inclusive situatie is er ruimte voor een positieve feedback loop van innovatie en groei.

Ik vond twee voorbeelden het meest sprekend.

De commenda in Venetië was een formule waarbij een "sedentaire" partner al (of het grootste deel van) het geld in een onderneming zoals maritieme handel stak, terwijl de andere "reizende" partner het lijfelijke risico liep. De opbrengst van de onderneming werd zo verdeeld dat de reizende partner een veel groter deel van de opbrengst kreeg dan wat hij er geldelijk in stak. Op die manier konden mensen met weinig naam en faam zeer snel opklimmen in de maatschappij. De auteurs stellen dat het einde van dit systeem en meer specifiek de Serrata in 1297, het moment dat Venetië besliste dat lidmaatschap van de Grote Raad enkel nog erfelijk zou zijn, ervoor zorgde dat er Venetië sindsdien alleen maar minder groot is geworden: geen incentive meer om zichzelf te verbeteren, en een omslag weg van relatieve grote inclusiviteit. Gevolg:

Today the only economy Venice has, apart from a bit of fishing, is tourism. Instead of pioneering trade routes and economic institutions, Venetians make pizza and ice cream and blow colored glass for hordes of foreigners. The tourists come to see the pre-Serrata wonders of Venice, such as the Doge’s Palace and the lions of St. Mark’s Cathedral, which were looted from Byzantium when Venice ruled the Mediterranean. Venice went from economic powerhouse to museum.

Van het tweede voorbeeld, in de andere zin, had ik nog nooit gehoord, en ik ben content dat ik er nu wat meer over weet. Omdat de regio van het huidige Botswana leeg van bevolking en weinig economisch waardevol leek, heeft het slavernij en kolonisatie grotendeels vermeden. Bij de onafhankelijkheid hadden ze 100 mensen die middelbare school hadden gedaan en zes die verder gestudeerd hadden in het hele land. Maar de mensen die aan de macht kwamen hebben zichzelf niet gewoon in de plaats van de kolonisator dictator gemaakt, maar hun best gedaan om te zorgen voor degelijke instellingen en infrastructuur. Wat er nu voor zorgt dat zij zowat de meest stabiele democratie van heel Afrika zijn, en dat de diamanten die er gevonden werden niet voor burgeroorlog zorgden maar decennialang voor één van de hoogste economische groeipercentages ter wereld.

⁂

Interessante dingen geleerd dus, zeker dat. Maar bij nader inzien is de thesis misschien net iets te banaal om er vele honderden pagina's voorbeeld na voorbeeld na voorbeeld aan te hangen. Om de centrale gedachte voor te stellen en te ondersteunen, was een middelgroot essay ook voldoende geweest. Het boek springt bovendien zó vaak van de hak op de tak, waarbij de tak meestal de Engeland en dan vooral de Glorious Revolution is, dat het soms om van te duizelen is. Het voelt ook vaak aan alsof de auteurs gewoon weetjes willen geven, niet omdat ze centraal zijn aan de thesis of nodig om ze te onderbouwen, maar omdat ze ze nu eenmaal opgezocht hebben en het wel interessant is om te vermelden.

Engeland, Frankrijk, Egypte, Botswana, Japan, Brazilië, Mexico, Peru, Colombia, de Azteken en de Maya, Cortés en Pizarro, Jamestown en Roanoke, de dertien kolonies van de VS, Spanje en de Cortes en de Consitutie van Cádiz, patenten in de 17de eeuw in Engeland en in de 19de in de VS, Porfirio Diáz in 1880, Pinochet in de jaren 1970 en -80, het verschil tussen Bill Gates en Carlos Slim -- en dan zit ik nog maar een paar tiental bladijden ver en heb ik een hele hoop discursussen overgeslagen.

Serieus: het boek springt van continent naar continent en van eeuw naar eeuw in zo ongeveer elke paragraaf. Niet dat ik er een groot probleem mee heb, maar het lijkt soms wat onnodig. En het maakt er niet echt een coherent verhaal verhaal van.

⁂

Er is weinig in te brengen tegen het centrale idee. Het vervelende, en de auteurs geven dat grid toe, is dat het weinig voorspellende waarde heeft: voor elk van de naties waar het slecht of goed gaat, had het ook goed of slecht kunnen gaan. Nadat ongeveer de helft van de bevolking stierf aan de pest in de middeleeuwen, had de adel in Oost-Europa net een tikkeltje meer macht dan in West-Europa, waardoor ze daar hun privileges niet alleen behielden maar zelfs verstevigden. Omdat de Koning in Engeland op dat moment net wat minder macht had dan in Frankrijk, kon hij geen monopolie op transatlantische handel afdwingen, waardoor handelaars rijk en machtig werden -- terwijl dat in Frankrijk niet op die manier gebeurde, en in Spanje al helemaal niet. Maar voor hetzelfde geld was het anders gegaan.

Terwijl ik het boek las, en vooral naar het einde toe waar we iéts meer in het heden komen, begon het me wat tegen te steken. Er zitten gaten in het verhaal. Is neo-liberaal kapitalisme écht de enige weg naar een geslaagde natie? Wat is een natie, eigenlijk? Wat is de rigoereuze definitie van "extractive" en "inclusive"? Is er echt niet één tegenvoorbeeld te geven? Wat met nationalisme en met religie en ander niet-rationeel fanatisme? Letterlijk één pagina over media op het einde van het boek is al wat we te horen krijgen over de rol van informatie in dit alles -- wat met de Verlichting en politieke en andere wetenschappers in het verleden, en televisie en internet en sociale media in het heden? En akkoord, Jared Diamond heeft zéker de wijsheid niet in pacht, maar is het écht zo dat geografie en klimaat en toegang tot pakweg de zee en natuurlijke rijkdom niéts te maken heeft met de dingen? Was er wel een industriële revolutie geweest zonder kolen en staal, om zo maar iets te zeggen?

Twee en een halve ster, afgerond naar drie.

Say Nothing: A True Story of Murder and Memory in Northern Ireland

Wed, 07 Feb 2024 21:44:27 +0100

Patrick Radden Keefe Doubleday, 2019, 441 blz.

Ik keek naar de aflevering van Hot Ones met John Oliver, en op het einde, als het slachtoffer iets mag pluggen -- meestal een nieuwe show of een nieuw boek of een nieuwe film -- zei John Oliver op de vraag "let the people know what you've got going on in your life" na wat self-deprecation:

...best book I've read for a while is Patrick Radden Keefe's Say Nothing

Ik vertrouw John Oliver al vele jaren. Meer dan een half woord had ik niet nodig.

Het is dan ook een uitstekend boek.

De McGuffin, als ik het zo oneerbiedig mag zeggen, is Jean McConville, een alleenstaande moeder van tien kinderen die in armoede in een dystopisch appartementsblok leeft. Op een dag in 1972 staan er mensen voor de deur die haar meenemen. De kinderen blijven alleen achter, en hun moeder komt nooit meer terug.

Zij wordt één van de 'disappeared', een al met al kleine groep mensen die verdwijnen zonder spoor.

Keefe vertelt haar verhaal en dat van haar kinderen, en het verhaal van een aantal belangrijke protagonisten in het IRA: Dolours Price, haar overste Brendan Hughes en einbaas Gerry Adams.

Het lichaam van McConville is pas in 2003 teruggevonden, en de moord is nog altijd niet officieel opgelost. In de loop van het boek komen we wél met aan zekerheid grenzende waarschijnlijk te weten wie haar heeft vermoord, wie de opdracht gaf, en wie besliste dat ze zou verdwijnen.

Ik zei McGuffin, want hoe centraal die moord ook mag zijn in het boek, het gaat eigenlijk over hoe iets als de Troubles in Noord-Ierland eindigen, en wat daar voor moet gedaan worden, en wie het kan doen. Schrijnend verhaal, van begin tot einde. Met een absoluut minder-dan-heldenrol voor Gerry Adams -- maar dat is het net: alleen een Adams, met zijn stamboom als meedogenloze terrorist en zijn latere bewuste cynisme en realpolitik en hypocriete ontkenning, kon het Goede Vrijdagakkoord mogelijk maken.

Adams heeft zichzelf totaal bewust gemetamorfoseerd naar een politicus. De eerste helft van zijn leven commandant bij de IRA die besliste waar er bommen gelegd werden en wie vermoord werd, de tweede helft van zijn leven mordicus glashard ontkend dat ooit zelfs maar lid was van de IRA. Iedereen wist dat dat een leugen was, iedereen zweeg.

Want wat dan nog als daarvoor doden moesten vallen, aan beide kanten? En wat dan nog als daarbij al wie het mogelijk gemaakt heeft dat er zelfs maar een overleg was, achtergelaten moet worden? Als het uiteindelijk vrede mogelijk maakte?

Think of the armed struggle as the launch of a boat, Hughes said, ‘getting a hundred people to push this boat out. This boat is stuck in the sand, right, and get them to push the boat out and then the boat sailing off and leaving the hundred people behind, right. That’s the way I feel. The boat is away, sailing on the high seas, with all the luxuries that it brings, and the poor people that launched the boat are left sitting in the muck and the dirt and the shit and the sand, behind.’

Met Gerry Adams aan boord, en al zijn oude kameraden achtergelaten.

Schrijnende verhalen, één voor één. Er is geen goed en kwaad, alleen maar gradaties van kwaad. En pragmatisme.

Zeer aangeraden boek.

The Dark Queens: The Bloody Rivalry That Forged the Medieval World

Mon, 21 Mar 2022 23:49:26 +0100

Shelley Puhak Bloomsbury Publishing, 2022 384 blz.

Het was lang geleden dat ik nog zo lang over een boek gedaan heb: drie! weken!

Dat wil niet zeggen dat het boek niet vlot leest, dat wil ook absoluut niet zeggen dat ik het een slecht boek vond waar ik maar niet door geraakte. Dat wil enerzijds zeggen dat ik veel meer andere dingen gedaan heb dan lezen, maar het wil vooral ook zeggen dat ik enorm hard genoten heb van dit boek, en dat ik wou dat het nog veel langer had kunnen duren.

Wat. Een. Fantastisch. Boek.

Dit is geschiedenis zoals ik ze graag lees: enorm rijk gestoffeerd met bronnen, en geen moment over de grens van "En toen dacht Attila de Hun XYZ". Ik heb een gloeiende hekel aan speculatief gedoe zoals in De Bourgondiërs, waar personages waar we nauwelijks iets over weten allerlei innerlijke gedachtenstromen en dialogen worden toegekend alsof ze honderd procent zeker wáár zijn.

Hier staat meer dan veel "waarschijnlijk", en "wellicht" en "misschien", en natuurlijk ook "we weten het gewoon niet". Maar, en gegeven het onderwerp ook ongelooflijk verbazingwekkend veel pakweg "dit weten we zeker, want het is een brief die nog altijd bestaat".

Het onderwerp: twee Merovingische koninginnen, Fredegund en Brunhilde, die in de nevelen van de geschiedenis quasi verdwenen zijn, maar die in de zesde eeuw enorm belangrijk waren. Zij twee hadden decennia lang de macht over het grootste deel van Europa, wat om het even wanneer in de afgelopen tweeduizend jaar opmerkelijk zou zijn, laat staan in een tijd die niet meteen als vrouwvriendelijk kan omschreven worden.

We hebben het geluk dat er al met al véél bronnen overgebleven zijn. Er is eerst en vooral de massa informatie die in Gregorius van Tours' geschienis van de Franken staat -- met een grote korrel zout te nemen omdat Gregorius helemaal aan de kant van de ene en tégen de andere was, maar toch: geschreven tijdens de gebeurtenissen. Er zijn brieven met die andere Gregorius, Gregorius de Grote (van het gregoriaans, en de gregoriaanse kalender, en alles). Er zijn gedichten van Venantius Fortunatus, vriend van zowel Brunhilde als Gregorius van Tours, die hun gevoelens kan doorgeven. Er zijn brieven van en naar het hof in Byzantium.

Nee, 't is verbazend hoeveel er nog is, en hoe nauwkeurig Shelley Puhak er is in geslaagd om het leven van Brunhilde en Fredegonde te reconstrueren. En hoe hard hun persoonlijkheid meer dan anderhalf millenium later indruk maakt.

Brunhilde was een Visigothische prinses, met veel pracht en praal uitgehuwelijkt met Sigebert I, konin van Austrasië. Fredegund was een slavin in het paleis van Chilperic I, de koning van Neustrië (en broer van Sigebert), en later zijn vrouw. Ze zijn er allebei in geslaagd, in een samenleving waar vrouwen geen adellijke titels konden erven en meestal na de dood van hun echtgenoten in een klooster werden opgesloten, om de echte effectieve macht in hun rijk op te eisen. Ze voerden het bevel over legers, schreven over en weer en onderhandelden met keizers, koningen en pausen. Ze vochten ook decennialang tegen elkaar, en gingen daarbij over lijken.

Ze kwamen allebei aan een ander eind: de ene vreedzaam en met alle eer begraven, de andere op een gruwelijke manier, met zelfs geen intact lijk meer. Maar allebei zijn ze, vanaf nog geen generatie na hun dood en tot eigenlijk zeer recent doodgezwegen, verketterd en gekarikaturiseerd.

En al wie dit boek leest, zal dat schandalig vinden. Ik kan het niet beter zeggen dan Puhak:

As a girl, I gobbled up biographies of female historical figures: activists, writers, and artists, but few political leaders, and even fewer from so deep in the past. I don’t know what it would have meant for me, and for other little girls, to have found Queen Fredegund’s and Queen Brunhild’s stories collected in the books I read. To discover that even in the darkest and most tumultuous of times, women can, and did, lead.

The misogynistic logic of patriarchy is curiously circular: women cannot govern because they never have. But this big lie rests upon a bed of induced historical amnesia, the work of numberless erasures and omissions, collectively sending the message that the women who have ruled haven’t earned the right to be remembered.

Even though the Dark Queens were absent from my books, they were in plain sight throughout my childhood as the women I was warned against becoming. The wicked stepmother in my fairy tales, the haughty Jezebel who was preached against in church, the fat lady singing at the opera: all were objects of hatred or ridicule. Between the silence of suppressed history and the oppressive blare of stereotypes, what space remains?

But the ghosts of Brunhild and Fredegund refuse to stay silent. They surface relentlessly, determined to be heard.

Is this because the queens have been robbed—of a voice? Of recognition? Of a connection with the living?

Or is this because we have been robbed—of foundational narratives about female power?

And if so, how do we begin to redress this injustice? Perhaps it’s by imagining, and insisting upon, the sort of epitaphs Brunhild and Fredegund would have written for themselves. Not WIFE OF, MOTHER OF, but the title they demanded during their lives—PRAECELLENTISSIMAE ET GLORIOSISSIMAE FRANCORUM REGINAE—the most excellent and glorious Queens of the Franks.

Tien sterren op vijf. Meer dan aangeraden.

Moi les hommes, je les déteste

Wed, 05 Jan 2022 16:20:32 +0100

Pauline Harmange Éditions du Seuil, 2020 96 blz.

Ik zag een foto passeren op Instagram en ik was al helemaal getriggerd. Hoe kan iemand zomaar zeggen dat ze mannen haat? Sommige mannen, veel mannen, okay, tot daar aan toe -- maar alle mannen? Dat is toch van dat typisch mannenhatend hysterisch feminazi-gedoe?

Ik zag mij al mij helemaal kwaad maken en mensen aanstoten met "kijk! hier! dit is waar het over gaat, als mensen zeggen we mogen niéts meer tegenwoordig!", maar omdat ik het haat als mensen reageren op alleen artikeltitels zonder de artikels zelf te lezen, ging ik op zoek naar het boek zelf.

Kijk zie: ebook bij bol.com en hopla.

Wel: die tien op tien is niet onterecht. Ik vond het een heerlijk boek. Okay, boekje: het zijn hoop en al 71 bladzijden in groot lettertype. In Word gecopypasted zonder paragrafen en op default lettergrootte blijven er nog 14 pagina's over:

Het is eigenlijk een lang uitgevallen blogpost, en natuurlijk is er heel veel op te zeggen, maar dat neemt niet weg dat ik het enorm goed vond van inhoud en bijzonder fijn geschreven van vorm. Ik heb letterlijk (letterlijk letterlijk, niet figuurlijk letterlijk) tot tranens toe moeten lachen, en ik heb meer dan veel "ah ja, eigenlijk" moeten zeggen. Het staat vól confronterende maar fundamentaal ware zaken, zoals deze in het hoofdstuk Éloge des réunions Tupperware, des soirées pyjama et de nos girls’ clubs:

Les regroupements de femmes sont des sabbats de sorcières. Dépolitisés, ils sont considérés par les hommes comme futiles et ridicules. Porteurs d’une lutte, ils deviennent excluants et menaçants.

Okay, toegepast op tupperwaremeetings klinkt dat zeer grappig, maar denk er een halve seconde langer over na, en een mens wordt stil van de schrijnende waarheid.

Neen: echt aangeraden. Niet-ironiserend. Ik vond het uitstekend: neen, een mens moet zich niet altijd maar wegsteken achter enerzijds anderzijds, en neen, zeggen dat mens iets haat is geen reden om als irrationeel of quantité négligeable te mogen weggezet worden:

L’accusation de misandrie est un mécanisme de silenciation : une façon de faire taire la colère, parfois violente mais toujours légitime, des opprimé·es envers leurs oppresseurs. S’offusquer de la misandrie, en faire une forme de sexisme comme une autre et tout aussi condamnable (comme si le sexisme était condamné…), c’est balayer sous le tapis avec malveillance les mécanismes qui font de l’oppression sexiste un phénomène systémique, appuyé par l’histoire, la culture et les autorités. C’est prétendre qu’une femme qui déteste les hommes est aussi dangereuse qu’un homme qui déteste les femmes – et prétendre qu’elle n’a aucune raison de ressentir ce qu’elle ressent, que ce soit de l’hostilité, de la méfiance, ou du mépris.

Pas op, dat ik het uitstekend vond, wil niet zeggen dat ik het er 100% mee eens ben of dat ik het alleszaligmakend vind. Ik begrijp dat men in zo'n stream of consciousness-achtig vlugschrift niet meteen alle wereldproblemen kan duiden, laat staan op kan lossen, maar de geciteerde paragraaf hierboven geeft een aanknopingspunt naar mijn grootste punt van semi-kritiek.

Harmange definieert misandrie als volgt:

Je parlerai donc de misandrie comme d’un sentiment négatif à l’égard de la gent masculine dans son ensemble. [...] Et quand je dis « à l’égard de la gent masculine », j’englobe dans ce terme tous les hommes cisgenres qui ont été socialisés comme tels, et qui jouissent de leurs privilèges masculins sans les remettre en question.

Het is niet zo eenvoudig als zeggen "mannen slecht, vrouwen goed": ze heeft het over "cis mannen die als dusdanig zijn gesocialiseerd, die van hun mannelijke privileges genieten zonder ze in vraag te stellen" (oef, de TERF-val handig ontsnapt! :)). Maar sexisme en misogynie zijn natuurlijk niet de enige onderdrukking, en geprivilegieerde cis mannen zijn niet de enige onderdrukkers.

Van zodra er meer dan één as van privilege bijkomt, wordt het allemaal veel complexer en moeten we het moeras van de intersectionaliteit in waden terwijl we tegelijkertijd de klippen van oppression olympics proberen te vermijden. Wat niet zo evident is.

Maar hey: laat dat de pret niet drukken. Boek zeer aangeraden.

Red Sister

Sun, 07 Feb 2021 18:05:00 +0100

Mark Lawrence Ace, 2017, 469 blz.

Zozo. Ik zei dat ik nu even geen non-fictie meer zou lezen. Ik had ook geen zin om iets te lezen waar het einde nog niet van geschreven is. Ergens op mijn to do lijst van boeken stond een fantasy-trilogie van Mark Lawrence. Ik ben er bijna 100% van overtuigd dat ik zijn Broken Empire-trilogie ooit las, en ik ben er misschien wel 80% van overtuigd dat ik dat niet slecht vond, dus waarom niet, dacht ik.

Book of the Ancestor, deel 1, Red Sister, begint zo:

It is important, when killing a nun, to ensure that you bring an army of sufficient size. For Sister Thorn of the Sweet Mercy Convent Lano Tacsis brought two hundred men.

Ik was geïntrigeerd.

En dan begon ik te lezen, en ik was direkt verkocht: het is lang geleden dat ik een boek van bij de 500 pagina’s in één trok uitgelezen heb.

Fantasy, maar van die fantasy met iets van science fiction eronder: het verhaal speelt zich af op een wereld waar de zon aan het uitdoven is, waar heel de wereld een onleefbare vlakte is met kilometersdik ijs, behalve een band van een kilometer of 80 rond de evenaar, die ijsvrij gehouden wordt door een kunstmatige maan (eigenlijk een parabolische spiegel).

Verder ook veel schlechte schlechteriken en gebroken personages en intriges en Kerk en Staat en allerlei. Ik ben benieuwd naar het vervolg.

Revolusi. Indonesië en het ontstaan van de moderne wereld

Sat, 06 Feb 2021 18:01:00 +0100

David Van Reybrouck De Bezige Bij, 2020, 640 blz

Het moment dat ik het uitgelezen had, vond ik het bijzonder enorm zeer zeer goed. Met een dag afstand, ben ik wat gemengder.

Ik was ontroerd op het einde, en over het algemeen onder de indruk. Er waren ook wel momenten dat ik vond dat het allemaal wat sneller mocht gaan.

Van Reybrouck doet veel met oral history en interviews, wat bijzonder fijn is: talloze interviews met honderdjarigen, van Nederland over Indonisië tot Japan en zelfs in Nepal. Maar er waren ook wel momenten dat ik het gevoel had dat het enorm interessant moet geweest zijn voor de auteur zelf, maar dat ik de toegevoegde waarde niet echt zag (die mensen in Nepal, om maar iets te zeggen). En er waren ook momenten dat ik de indruk had dat die mensen wel heel hard op hun woord geloofd werden.

En ik stop even met non-fiction nu.

Shattered: Inside Hillary Clinton's Doomed Campaign

Wed, 24 May 2017 22:34:41 +0100

Jonathan Allen & Amie Parnes Crown, 2017, 482 blz.

“We’re not allowed to have nice things” was achter de schermen de mantra van de Clinton-verkiezingscampagne.

Ze was er in geslaagd om als minister van buitenlandse zaken twee derden van de Amerikanen in haar te doen geloven, en ze was erin geslaagd om binnen de Democratische partij alle concurrenten met enige naam achter zich te laten, en dan botste ze op Bernie Sanders. Die met zijn links populisme aansloeg bij zeer veel mensen, zich eigenlijk niet al te hard moest aantrekken van de haalbaarheid van zijn plannen, en in even zoveel woorden bleef hameren op de fundamentele ongeschiktheid van Hillary Clinton, wegens samenhokken met bankiers, wegens out of touch, wegens verpersoonlijking van establishment.

Elke keer dat ze ze dacht dat ze van Sanders af was, kwam hij terug. Tot op de democratische conventie, waar ze ei zo na uitgejouwd was. De mensen rond haar (Huma Abedin, Debbie Wasserman Schultz e tutti quanti) bleken meer problemen te veroorzaken dan op te lossen.

Ze was erin geslaagd om de zwarte stemmen die ze in 2008 verloren was, terug te winnen – maar ten koste van die van de blanke arbeiders.

Er was de zooi met haar e-mailserver: na een ellenlang onderzoek kondigt de FBI weliswaar aan dat ze niet gaan vervolgen, maar dat doen ze eerder met een toon van “we doen het niet, maar we zouden het heel graag wél doen, want wat Clinton deed was schandalig”.

Ze had de kandidaat tegenover haar die ze wou – maar toen bleek dat die helemaal niet zo gemakkelijk te verslaan was als ze gehoopt had.

Ze won meer dan overtuigend drie debatten met Trump. Normaal gezien – denk JFK/Nixon – is dat de doodsteek voor de tegenpartij, hier absoluut niet.

Op dezelfde dag dat de verenigde Amerikaanse intelligence community uitbrengt dat ze bewijs hebben dat Rusland de verkiezingen probeert te beïnvloeden en dat de “pussy grabbing”-opname van Trump uitkomt – twee zaken die elke andere campagne zouden gekelderd hebben – begint Wikileaks e-mails van haar campaign manager te lekken. En dat blijven ze doen, dag na dag, week na week.

Ze werkt zich dag en nacht uit, zelfs met een longontsteking – en als ze dan een appelflauwte krijgt, beschuldigt Trump haar van hersenschade en andere zware gezondheidsproblemen.

Ze was er in geslaagd om een grote meerderheid van de bevolking ervan te overtuigen dat Trump absoluut ongeschikt was als president – maar toch bleven de mensen zeggen dat ze ervoor zouden stemmen.

En dan, letterlijk in de paar dagen voor de verkiezingen, als alles er min of meer goed begon uit te zien, brengt de FBI het nieuws dat ze op de laptop van Anthony Weiner (man van haar beste vriendin, hij-van-de-sexting-en-de-crotch-shots) mails hadden gevonden die eventueel zouden kunnen te maken hebben met haar. Waardoor iedereen meteen de connectie legt tussen haar emailserver en wikileaks en sexting en Bill Clinton en biem!

We moeten daar eerlijk in zijn: zelfs met alle tegenslag, zonder de Russen/wikileaks en zonder die laatsteminuut interventie van Comey, spraken we vandaag van President Clinton. Het heeft trouwens nog maar een paar procent gescheeld voor het kiescollege, en ze heeft hoedanook vele miljoenen meer stemmen dan Trump gehaald.

Maar. Ja, het is waar dat er shenanigans waren, en dat er misogynie was, en dat de pers elk van haar muggen opblies terwijl de olifanten van Trump zó talrijk waren dat geen mens door de slurfen het beest zagen.

Dat neemt allemaal niet weg dat het wel degelijk Hillary Clinton’s eigen schuld was. In Shattered spreken tientallen naaste medewerkers anoniem, en het beeld dat er uit komt, is redelijk schrijnend. Het kernpunt: na een volledig mensenleven dat hier naartoe gewerkt heeft, na acht jaar voorbereiding en twee jaar campagne, slaagde Clinton er niet in om zelfs voor zichzelf duidelijk te maken “waarom wil ik president worden? waar sta ik voor?”

Ze had op alle mogelijke vragen een duidelijk en onderbouwd antwoord, met een klare visie en realistische manier om er te geraken. Obama zei op een bepaald moment zonder enige overdrijving dat ze de best voorbereide persoon was die ooit campagne heeft gevoerd om president te worden, en niemand betwijfelt dat eigenlijk.

Maar big picture? Niets. Of toch niets dat ze kon communiceren aan het grote publiek: “omdat het gewoon niet eerlijk zou zijn als ik het niet zou worden”, of “Because it’s her turn” (slogan die de campagne écht overwogen heeft), dat slaat niet zo aan als een simplistisch “make America great again” of “alleman tegen de 1%”. Zoals de auteur zei in een interview met Salon:

Look at Donald Trump: People knew what he stood for. He had his little slogan: “Make America great again.” If you talk to anyone on the street, they could basically tell you what he stood for … When you saw Secretary Clinton’s campaign — she had this big wall we talk about in her Brooklyn headquarters that said “Hillary is for …” — and there were hundreds of Post-it notes all over the place, and it became “Hillary is for everything.” And when you’re for everything, you’re really for nothing.

Komt daarbij dat ze geen enkel idee had van wat er op het terrein gebeurde -- de campagne geloofde heilig in analytics, big data die ze ging zeggen waar ze wat moesten doen in plaats van enquêtes en huis aan huis-bezoeken.

En dat ze niet konden vatten dat Bernie Sanders en Donald Trump niet zoals haar waren. Op een bepaald moment hebben ze het over de kiezers, en vindt de campagne het enorm goed nieuws dat mensen die voor de Democraten stemmen “largely didn’t think she was evil”. Serieus waar “een groot deel vindt ze niet boosaardig” versus de miljoenen en miljoenen mensen die fanatiek achter Sanders en Trump stonden, en ze hadden het niet door.

Tja. En zo gebeurt het dat we nu President Trump hebben.

Bijzonder deprimerend, maar interessant boek. Eenzijdig, misschien te veel Hineininterpretierung en anecdotes en te weinig context, maar niettemin zeer boeiend.